Er zijn in België 10 noodcentrales: één in elke provinciehoofdplaats met uitzondering van Waals-Brabant en één in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. De oproepen uit Waals-Brabant worden behandeld in de noodcentrale van Henegouwen.
Via het noodnummer 112 komt een zorgvrager in België terecht in één van de 10 centrales. De centrales worden bemand door 482 operatoren[1]. Een operator in de noodcentrale zal de oproep beantwoorden en de hulpvraag analyseren. Met behulp van het Belgisch Handboek voor Medische Regulatie bestaande uit vastgelegde protocollen wordt de hulpvraag in de noodcentrale in een ernstniveau ingedeeld. Nadien wordt het meest geschikte middel (een ziekenwagen, een paramedisch interventieteam (PIT) of een mobiele urgentiegroep (MUG)) opgeroepen (zie hoofdstuk ‘Verschillende hulpdiensten in de dringende hulpverlening').
De operatoren worden bijgestaan door een medisch directeur[2], een adjunct-medisch directeur[3] en verpleegkundige regulatoren. Zij worden gedetacheerd vanuit de FOD VVVL.
- De medisch directeur is verantwoordelijk voor de supervisie van de medische kwaliteit van de dispatching van de dringende hulp. Hij[4] moet beschikken over een diploma geneesheer-specialist in de urgentiegeneeskunde. Hij vormt de link met de provinciale commissie voor dringende geneeskundige hulpverlening (zie hoofdstuk ‘Kwaliteit’).
- De adjunct-medisch directeur is houder van de bijzondere beroepstitel van verpleegkundige gespecialiseerd in de intensieve zorg en spoedgevallenzorg. Onder de coördinatie van de medisch directeur, voert hij in de noodcentrale opdrachten uit als functionele medische autoriteit, als projectmedewerker, en als schakel tussen de verschillende partners van het 112-centrum.
- De verpleegkundige regulator[5] ondersteunt en coacht de operatoren door hen o.m. een adequate medische vorming aan te bieden. De verpleegkundige is houder van een bijzondere beroepstitel van verpleegkundige gespecialiseerd in de intensieve zorg en spoedgevallenzorg. Daarnaast dient deze een specifieke opleiding te volgen wat betreft crisisbeheer en rampenplanning.
[1]Bron: FOD Binnenlandse zaken en Brusselse Hoofdstedelijke Dienst voor Brandbestrijding en Dringende Medische Hulp
[2]De taken van de medisch directeur zijn vastgelegd in het Koninklijk Besluit tot definiëring van de functie, de opdrachten en het competentieprofiel van de medisch directeur van de 112-centra
[3]De taken van de medisch adjunct-directeur zijn vastgelegd in het Koninklijk Besluit tot definiëring van de functie, de opdrachten en het competentieprofiel van de medisch adjunct-directeur van de 112-centra
[4]Om de leesbaarheid van deze publicatie te bevorderen werd ervoor geopteerd om enkel de hij-vorm te gebruiken. Dit kan men echter lezen als hij/zij.
[5]De taken van de verpleegkundige regulator zijn vastgelegd in het Koninklijk besluit tot definiëring van de functie, de opdrachten en het competentieprofiel van de verpleegkundige-regulator van de 112-centra
In België hebben op 18/05/2021 106 organisaties een overeenkomst ‘Ziekenwagendienst dringende geneeskundige hulpverlening’ met de FOD VVVL afgesloten[1]. In deze overeenkomst engageren diensten zich om beschikbaar te zijn op afgesproken momenten.
Enkel diensten die een overeenkomst of conventie hebben afgesloten met de FOD VVVL, kunnen worden opgeroepen door een noodcentrale. Een conventie is eveneens een voorwaarde tot het verkrijgen van een toelage van de FOD VVVL. Diensten zonder conventie verzorgen het niet-dringende patiëntenvervoer of hun ziekenwagens kunnen ingezet worden als reserve-voertuigen mits ze voldoen aan de nodige voorwaarden die gesteld worden door de bevoegde overheid.
Volgende organisaties engageren zich binnen de Dringende Hulpverlening:
|
Op basis van de overeenkomst worden één of meerdere permanenties door twee hulpverleners-ambulanciers bemand, die op vraag van de noodcentrale naar een zorgvrager kunnen uitrijden. In België waren er op 01/01/2021 417 permanenties voor zowel een ziekenwagen (393) als een paramedisch interventieteam (24) (zie verder)[2],[3].
- De meeste permanenties hebben een wachtdienst waarbij de ambulanciers op de vertrekplaats van wacht zijn. Deze permanenties beschikken over een rustlokaal. Dit noemt men ook wel een permanentie ‘onder dak’.
- Een aantal permanenties hebben een wachtdienst waarbij de ambulanciers thuis van wacht zijn en naar de vertrekplaats gaan in geval van een oproep. Hier spreekt men over een permanentie ‘niet onder dak’.
AANTAL PERMANENTIES VOOR ZIEKENWAGENS EN PIT-FUNCTIES PER TYPE (01/01/2021)
[1]Bron: Dienst Dringende Hulpverlening, FOD VVVL
[2]Bron: Dienst Dringende Hulpverlening, FOD VVVL
[3]Permanenties zoals hierboven besproken worden enkel georganiseerd voor ziekenwagens en paramedische interventieteams. Omwille van deze reden zijn er hierbij geen gegevens omtrent de MUG-functies verwerkt.
In een situatie waarin er nood is aan dringende hulpverlening, kan men verschillende hulpmiddelen uitsturen naar de plaats waar zich de noodsituatie voordoet, nl. een ziekenwagen, een paramedisch interventieteam (PIT) of een mobiele urgentiegroep (MUG). Op basis van vastgelegde protocollen in het Belgisch Handboek voor Medische Regulatie bepaalt de operator uit de noodcentrale welk middel zal opgeroepen worden. Daarnaast kan een operator de oproeper op basis van de bovengenoemde protocollen doorverwijzen naar een huisarts (van wacht).
ZIEKENWAGEN
|
Een ziekenwagen is een voertuig dat speciaal aangepast, ingericht en uitgerust is om enerzijds dringende hulpverlening op een interventieplaats te bieden en anderzijds om op een veilige manier in te staan voor het vervoer van een patiënt. Een ziekenwagen beschikt over het nodige materiaal voor monitoring en eerste zorgverstrekking. In elke ziekenwagen zijn er minstens twee hulpverleners-ambulanciers aanwezig. Zij zijn meestal de eerste gezondheidswerkers die op de plaats van de interventie arriveren. In België zijn er 393 permanenties voor het uitzenden van erkende ziekenwagens voor de dringende hulpverlening. Hiervan zijn er 31 in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 210 in het Vlaamse Gewest en 152 in het Waalse Gewest gelokaliseerd. |
PAREMEDISCH INTERVENTIETEAM (PIT)
![]() |
Het paramedisch interventieteam (PIT) is een hulpteam dat intervenieert bij ernstigere hulpvragen[1]. Het team bestaat uit minstens een hulpverlener-ambulancier en een verpleegkundige die over de bijzondere titel in de intensieve zorg en spoedgevallenzorg beschikt. Een PIT kan uitgestuurd worden voor interventies waar de zorgen kunnen toevertrouwd worden aan een verpleegkundige. Daarnaast wordt een PIT in sommige gevallen opgeroepen wanneer er geen MUG ter beschikking is. |
Naast het basismateriaal voor een ziekenwagen moet een PIT-ziekenwagen over het nodige materiaal beschikken om al zijn opdrachten te kunnen uitvoeren. Aan de verpleegkundige zijn immers meer taken toevertrouwd dan aan de hulpverlener-ambulancier via staande orders (zie hoofdstuk Kwaliteit). Hierdoor kan de verpleegkundige een aantal medische aktes ter plaatse uitvoeren. Verder beschikt het PIT-team over de nodige communicatiemiddelen om indien nodig contact te kunnen opnemen met een referentiearts. Dit is een arts die vanop afstand de verpleegkundige adviseert en coacht in het gebruik van de staande orders.
De PIT-functie is momenteel een pilootproject waarvan de meerwaarde geëvalueerd wordt. Op 01/01/2021 waren er 24 erkende pilootprojecten in het kader van een PIT-functie opgestart in België waarvan 12 in het Vlaamse Gewest, 9 in het Waalse Gewest en 3 in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest[2]. Wanneer men het aantal PIT-functies echter per 100.000 inwoners bekijkt, stelt men vast dat er evenveel PIT-functies in het Waalse Gewest en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest aanwezig zijn per 100.000 inwoners nl. 0,25 en dat er in het Vlaamse Gewest 0,18 PIT-functies per 100.000 inwoners actief zijn.
Momenteel worden er geen nieuwe diensten opgestart binnen het pilootproject maar nemen verschillende ziekenhuizen zelf het initiatief om een bestaande, erkende ziekenwagendienst te upgraden naar een PIT-functie. Dit aantal is beperkt maar stijgt langzaam.
AANTAL PERMANENTIES VOOR ERKENDE ZIEKENWAGENS, PIT-FUNCTIES EN MUG-FUNCTIES PER 100.000 INWONERS EN PER GEWEST
MOBIELE URGENTIEGROEP (MUG)
![]() |
Een mobiele urgentiegroep of MUG is een mobiel medisch team dat dringende geneeskundige hulp toedient bij een interventie in het kader van een noodsituatie[3]. Het team bestaat ten minste uit een spoedarts en een verpleegkundige die houder is van de bijzondere titel in de intensieve zorg en spoedgevallenzorg. De standplaats van de MUG-functie bevindt zich aan een ziekenhuis. |
Het MUG-team wordt steeds vergezeld van een ziekenwagen op de plaats van de interventie en kan opgeroepen worden op vraag van de operator in de 112-centrale of op vraag van de ambulanciers ter plaatse indien zij van oordeel zijn dat er een arts ter versterking vereist is.
Er waren in België op 01/01/2021 84 MUG-functies waarvan 44 in het Vlaamse Gewest, 33 in het Waalse Gewest en 8 in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest[4]. Twee van deze 84 MUG-functies betreffen MUG-helikopters die gevestigd zijn in Luik en Brugge en momenteel fungeren als pilootproject. Wanneer men het aantal MUG-functies per 100.000 inwoners bekijkt, stelt men een grotere aanwezigheid van MUG-functies vast in het Waalse Gewest (0,91 per 100.000 inwoners) ten opzichte van respectievelijk 0,66 en 0,65 per 100.000 inwoners in het Vlaamse en in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. De grotere aanwezigheid in het Waalse Gewest kan verklaard worden door de dunner bevolkte gebieden waardoor een grotere aanwezigheid van MUG-functies vereist is om snelle zorgverlening te kunnen garanderen. Men wenst immers een gelijke toegankelijkheid tot de dringende hulpverlening te bekomen in de verschillende regio’s van het land. Daartoe wordt het aantal MUG’s bepaald door programmatiecriteria op basis van o.a. de bevolkingsdichtheid en het bevolkingsaantal per provincie. Deze werden gedefinieerd in een Koninklijk Besluit[5].
Meer weten over de locatie van de erkende MUG- en PIT-functies: www.health.belgium.be
[1]https://www.health.belgium.be/nl/pit-paramedical-intervention-team
[2]Bron: Dienst Data- en beleidsinformatie, FOD VVVL
[3]https://www.health.belgium.be/nl/mug
[4]Bron: CIC, Dienst Data- en beleidsinformatie, FOD VVVL
[5]KB 20 September 2002. - Koninklijk besluit tot vaststelling van de nadere regelen inzake het maximumaantal en tot vaststelling van de programmatiecriteria die van toepassing zijn op de functie “mobile urgentiegroep”
Een ziekenwagen vervoert de patiënt in principe naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis met een dienst voor gespecialiseerde spoedgevallenzorg zoals bepaald door de noodcentrale 112.
Het dichtstbijzijnde ziekenhuis wordt berekend in functie van de aanrijtijd en niet in functie van het aantal kilometers: bv. de afstand van Egenhoven via N264 naar UZ Leuven campus Gasthuisberg bedraagt 5 km maar de aanrijtijd is 9 minuten. De afstand van Egenhoven naar het Regionaal Ziekenhuis Heilig Hart is 4,2 km maar de aanrijtijd is 10 minuten. De patiënt zal dus in dit geval naar UZ Leuven campus Gasthuisberg gevoerd worden hoewel het Regionaal Ziekenhuis Heilig Hart dichterbij ligt, omdat de aanrijtijd korter is. Bij interventie van een MUG kan er ook afgeweken worden van de snelste aanrijtijd op basis van diagnose of behoefte aan therapeutisch platform. |
In België kennen we twee types spoedgevallendiensten:
- Een dienst voor gespecialiseerde spoedgevallenzorg: deze dienst moet permanent bemand zijn door een spoedarts en min. 2 verpleegkundigen waarvan minstens één verpleegkundige die de bijzondere beroepstitel in de intensieve zorg en spoedgevallenzorg behaald heeft. Deze dienst moet in staat zijn de vitale functies van een patiënt te stabiliseren en te herstellen.
- Een dienst voor eerste opvang van spoedgevallen: elk acuut ziekenhuis dat niet beschikt over een dienst voor gespecialiseerde spoedgevallenzorg dient te beschikken over een dienst voor eerste opvang van spoedgevallen. Hier volstaat 1 verpleegkundige en een arts van wacht voor het volledige ziekenhuis.
Op 01/01/2021 waren er in België 126 spoedgevallendiensten verspreid over de verschillende campussen van ziekenhuizen[1]. Hiervan zijn er 3 campussen in het Vlaamse Gewest en 1 in het Brusselse Hoofdstedelijk Gewest die slechts een spoedgevallendienst voor eerste opvang hebben. De andere betreffen diensten voor gespecialiseerde spoedgevallenzorg.
AANTAL SPOEDGEVALLENDIENSTEN PER GEWEST (01/01/2021)
Meer weten over de voorwaarden waaraan een dienst voor gespecialiseerde spoedgevallenzorg of een spoedgevallendienst voor eerste opvang dient te voldoen.
[1]Bron: CIC, Dienst Data & beleidsinformatie, FOD VVVL
Verpleegkundigen en hulpverlener-ambulanciers hebben een badge als onderscheidingsteken nodig wanneer ze op pad gaan met een reguliere ziekenwagen of een PIT-ziekenwagen. Op deze wijze kunnen ze eenvoudig worden geïdentificeerd bij de uitoefening van hun taak. Het onderscheidingsteken kan bekomen worden mits het in het bezit zijn van een geldig brevet.
- Hulpverleners-ambulanciers kunnen dit brevet bekomen door een opleiding te volgen aan de provinciale opleidingscentra en wanneer ze geslaagd zijn voor de examens en een gunstig stageverslag hebben verkregen.
- Verpleegkundigen kunnen eveneens een brevet behalen maar worden voor een deel van de opleiding binnen de provinciale opleidingscentra vrijgesteld. Verpleegkundigen met bijzondere beroepstitel spoed en intensieve zorg behoeven zelfs geen extra opleiding te volgen om een onderscheidingsteken te kunnen bekomen.
- Voor het uitoefenen van de MUG-functie is geen onderscheidingsteken en bijgevolg ook geen brevet vereist.
AANTAL ZORGVERLENERS PER TYPE MET BREVET EN ONDERSCHEIDINGSTEKEN (31/12/2020)[1]
[1]Bron: E-CAD, Dienst Gezondheidszorgberoepen, FOD VVVL